Onderzoek

Positief, die kunstparticipatie voor ouderen, maar is er ook bewijs dat het werkt? Heeft het daadwerkelijk betekenis voor ouderen? Een belangrijke vraag. Deze pagina bevat links naar diverse publicaties over dit onderwerp.

Positieve gezondheid

Om te beginnen: kunstparticipatie voor ouderen past in de visie op gezondheid die we Positieve Gezondheid noemen. Bij deze visie, ontwikkeld door onder meer Machteld Huber, worden zes dimensies van gezondheid onderscheiden: lichaamsfuncties, mentaal welbevinden, kwaliteit van leven, sociaal-maatschappelijke participatie, dagelijks functioneren en zingeving. Gezondheid is daarmee veel meer dan alleen een fit lijf! Lang Leve Kunst grijpt potentieel in op alle indicatoren van dit model.

Kennissynthese

Op verzoek van het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen en in opdracht van instituut ZonMW is in 2016/2017 de kennissynthese Kunst en positieve gezondheid uitgevoerd. Eén van de conclusies is dat er meer onderzoek nodig is om de positieve effecten van kunst op de gezondheid en het welzijn van ouderen aan te tonen. Dieuwke de Boer en Désirée te Marvelde concluderen in hun artikel uit 2018 dat er diverse redenen zijn voor dit gebrek aan bewijs: ‘Het probleem is dat de kunsten niet het – in de zorg dominante – paradigma van evidence-bases practice volgen. Dit heeft onder andere te maken met de grote diversiteit in kunstvormen en praktijksituaties. Ook zijn culturele interventies vrijwel altijd kleinschalige projecten met kleine onderzoeksgroepen (…).’

Onderzoek 2020

Zulk belangrijk vervolgonderzoek is in 2020 gestart vanuit een unieke samenwerking van Stichting RCOAK, Fonds Sluyterman van Loo, VSBfonds en ZonMw. De fondsen geven een financiële bijdrage aan een aantal kunstprojecten met ouderen. ZonMw geeft een bijdrage aan grote kunstprogramma’s van instellingen voor ouderenzorg én financiert het onderzoek bij die projecten en programma’s.

Het praktijkonderzoek wordt uitgevoerd door een consortium onder leiding van Leyden Academy on Vitality and Ageing en Amsterdam UMC, met daarnaast als partners: het Verwey-Jonker Instituut, de Hogeschool van Amsterdam en een kunstenaarscollectief.

ZonMw heeft inmiddels de ontwikkelagenda Kunst en cultuur in de langdurige zorg en ondersteuning opgesteld. De programmacommissie formuleert van hieruit de ambitie voor de komende jaren, dus ook voor de periode na het huidige onderzoek. Het is vrijwel zeker dat onderzoek in de komende jaren een vervolg krijgt. Helaas lijkt het onderzoek in 2020 vertraagd te raken door de coronacrisis.

Hoopvolle aanwijzingen

Er zijn veel veel aanwijzingen voor de positieve werking van kunstparticipatie bij ouderen. In onderzoek en in de praktijk:
Er is een duidelijke relatie tussen gezondheid en geluk. Mensen die zich gelukkig voelen, gaan minder vaak naar de dokter en leven gemiddeld langer. Samen met kunst bezig zijn, je omringen met dat wat je mooi, intrigerend of ontroerend vindt, blijkt een bron van plezier. Het is dus een ‘gezond’ besluit om als overheid en maatschappelijke organisaties in kunst te investeren en daarmee in ons geluk.

‘Weet je wat het allerleukste is … en dat ik heb zo erg gemist al die jaren … als ik weer bezig ben met deze mensen en we doen van die gekke scènes, dan heb ik weer zoveel binnenpretjes.’ – Mevrouw Van L., 84 jaar

Meedoen aan en kunnen genieten van kunst en cultuur is zelfs een recht. Het is opgenomen in de Universele verklaring van de rechten van de mens: ‘Eenieder heeft het recht om vrijelijk deel te nemen aan het culturele leven van de gemeenschap, om te genieten van kunst’.

Stimulering van de hersenen

Op neurologisch gebied verandert er veel tijdens het ouder worden. Juist het hersengebied dat verantwoordelijk is voor ons geheugen, gaat als eerste achteruit. Deze achteruitgang kunnen we vertragen door de hersenen uit te dagen: use it or lose it. Om dit effect te optimaliseren, moeten de hersenen én op verschillende manieren én gelijktijdig geprikkeld worden. Culturele activiteiten zijn hier uitermate geschikt voor, zoals theater, dans en zang. Balans, spiercoördinatie, spraak, zicht, sociale interactie, emoties: combineer deze en ons brein wordt in zijn geheel uitgedaagd.

‘Ik word op vele manieren aangesproken: mijn fantasie, het concentreren en het uitvoeren. Dat is belangrijk voor mijn hersenen.’ – deelneemster met beginnende dementie

Ontmoeting en interactie

Kunstbeoefening geeft een positieve impuls aan het opbouwen en onderhouden van sociale contacten. Wanneer je ouderen vraagt naar de betekenis van de kunstactiviteit waaraan ze hebben deelgenomen, noemen ze vaak de persoonlijke kant, maar misschien nog wel vaker hoe geweldig het was om samen aan iets te werken. Dat ze zich weer verbonden voelen met ‘de wereld waar het gebeurt’. Dat ze allerlei nieuwe contacten hebben opgedaan. Door kunstbeoefening gaat de wereld voor ouderen letterlijk (weer) open.

‘Ik heb het zo leuk gehad met de andere deelnemers. Soms kom ik ergens en voel ik dat ik niet gewenst ben omdat ik veel vragen stel en veel praat, maar dit was bij (…) niet zo. Ik heb het zo fijn gehad met iedereen, ik moest gewoon huilen toen ik thuiskwam.’ – Esther, 72 jaar

Hulp bij zingeving

Iedereen wordt in de loop van zijn of haar leven geconfronteerd met zingevingsvragen en dat geldt zeker voor ouderen: zij krijgen meer dan ooit te maken met verlies. Kunst heeft de kracht om te helpen bij zingevingsvragen. Het kan raken aan dat wat diep in ons verborgen ligt en uitdrukking geven aan een gevoel of verlangen dat we niet onder woorden kunnen brengen. Kunst geeft verdieping aan het leven en tilt je even uit boven de alledaagse beslommeringen.

‘Je kan er alles in kwijt. Je kan er zoveel in kwijt. Ik had een rotleven en dan ben ik toch dat zingen gaan ontdekken.’

Het kan uit!

Lang Leve Kunst werkt dus, maar hoe moet het gefinancierd? Onze bijdrage is niet toereikend om kunstparticipatie voor ouderen duurzaam te financieren. Strategy&|PwC heeft begin 2019 in onze opdracht een macro-economische verkenning uitgevoerd naar de maatschappelijke impact van cultuurparticipatie door ouderen. Uitkomst: het is aannemelijk dat kunst- en cultuurprogramma’s per saldo meer opleveren dan ze kosten, vooral als het gaat om thuiswonende ouderen (75-plus). Een netto besparing van € 104 mln. is zeer reëel (conservatieve schatting): minder huisartsencontacten, minder ‘verkeerde bedden’-problematiek, minder medicatiegebruik en uitstel van structurele opname in de langdurige zorg. De financiële impact is met 50% te vergroten door het programma specifiek te richten op kwetsbare 75-plussers (zorgtrede 4 t/m 6).

Natuurlijk is € 104 mln. op het totale zorgbudget niet meer dan wisselgeld, daar zijn we ons goed van bewust. Maar de conclusie is glashelder: het kan op macro-economisch niveau zeker uit om alle ouderen die dit willen actief aan kunst te laten deelnemen. Het betaalt zichzelf meer dan terug, in financiële zin én in toename van de levenskwaliteit.

Meer publicaties en links

WHO-rapport What is the evidence on the role of the arts in improving health and well-being? A scoping review, uitgegeven door hde World Health Organization, 2019.
De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) heeft 900 onderzoeken geanalyseerd en concludeert nu officieel: het actief of passief beleven van kunst bevordert de gezondheid en het algehele welbevinden. Het onderzoek werd op 11 november 2019 in Helsinki gepresenteerd. De WHO roept beleidsmakers op om meer te investeren in culturele interventies in de gezondheidszorg. Lees het hele artikel op de site van LKCA.

Kunstbeoefening met ambitie – naar een lokaal en stimulerings- en faciliteringsprogramma voor kunstbeoefening door ouderen, uitgegeven door het Landelijk Expertise Centrum Sociale Interventies (LESI), 2012
De centrale onderzoeksvraag luidt: Welke rol speelt kunstbeoefening in het welzijn van ouderen, en hoe kan op grond daarvan kunstbeoefening door ouderen effectief worden gestimuleerd en gefaciliteerd? LESI onderzocht het thema ouderen en kunstbeoefening in opdracht van Kunstfactor, sectorinstituut amateurkunst, en de ouderenfondsen RCOAK en Fonds Sluyterman van Loo.

Wat werkt bij culturele interventies voor ouderenhoe kunst kan bijdragen aan positieve gezondheid, uitgegeven door Movisie, 2018
Gezocht wordt naar antwoord op de volgende vragen: Welke mechanismen zorgen voor een positief effect en welke factoren werken belemmerend of bevorderend? In totaal zijn er voor dit Wat Werkt bij-dossier 64 nationale en internationale bronnen geraadpleegd, variërend van literatuur reviews, kwantitatieve effectstudies en kwalitatief onderzoek.

Kunst als recept, uitgegeven door de Boekmanstichting, 2015
Kunst als recept gaat over de bijdrage van kunst aan het gezond ouder worden en over toepassingen van kunst in de gezondheidszorg, variërend van zorg voor ouderen, gehandicapten, jeugd en cliënten in de geestelijke gezondheidszorg, tot zorg in ziekenhuizen en revalidatiecentra.

Older people and cultureolder, culturally active and full of live, published by Long Live Arts (Lang Leve Kunst), 2014
Which aspects of artistic activities make the difference? And to what should you pay attention when offering arts to older people? This short literature study will seek the answers to these questions by looking at the underlying (neuro)psychological processes.